تحليل مؤسسه مطالعات بين‌المللي انرژي از اثر تكانه‌هاي عرضه و تقاضا بر قيمت نفت‌

                 بحران فرآورده‌هاي نفتي در راه است‌ 

احمدرضا جلالي‌نائيني معتقد است كه بين سيكل‌هاي اقتصاد جهاني و قيمت نفت رابطه‌اي مستقيم وجود دارد و هر شوك اقتصادي، قيمت نفت را نيز همراه خود تغيير مي‌دهد.
جلالي‌نائيني به‌عنوان همكار سابق دبيرخانه اوپك و مشاور پژوهشي مؤسسه مطالعات بين‌المللي انرژي روز گذشته در جمع خبرنگاران، پژوهشگران انرژي و تعدادي از مديران صنعت كشور به تحليل اثر تكانه‌هاي عرضه و تقاضا بر قيمت جهاني نفت پرداخت.
وي سخنراني خود را چنين آغاز كرد: قيمت نفت مانند بهاي كالاهاي ديگر رفتاري چرخه‌اي دارد. قيمت نفت ايستا نيست و شوك‌هايي كه به آن وارد مي‌شود سبب تداوم تغييرات آن مي‌شود.
اين كارشناس و پژوهشگر بازار نفت ادامه داد: مطالعات من و نيز مطالعات گسترده ديگر پژوهشگران نشان مي‌دهد كه افزايش قيمت نفت (به‌عنوان شوك مثبت) باعث كاهش نرخ تجارت جهاني در دوره‌هاي كوتاه‌مدت است.
وي البته توضيح مي‌دهد كه امروز شدت اثرات منفي چنين روندي، هرگز به آن حد نيست كه در دهه‌هاي گذشته انتظار مي‌رفت. جلالي توضيح داد: افزايش قيمت جهاني نفت ظرف دو سال گذشته اثر منفي بر رشد اقتصاد جهاني داشته است اما ميزان اثرات منفي آن هرگز به آن شدتي نبود كه حدس زده مي‌شد.
وي متوسط مدت زمان رونق قيمت نفت را پنج سال عنوان كرد و افزود: براساس ارزش دلار در سال 2004، فاصله اوج و حضيض قيمت جهاني نفت 21 دلار است.
مشاور پژوهشي مؤسسه مطالعات بين‌المللي انرژي گفت: نرخ رشد اقتصاد جهاني 51/0 درصد در سال 2004 در قياس با دهه گذشته نرخي بي‌نظير بود كه افزايش تقاضا را مي‌توان از جمله عوامل مؤثر در اين سيكل دانست.
وي همچنين تأكيد كرد كه هر سيكل قيمت، خود شامل يكسري از متغيرهاي اصلي است. شوك عرضه و شوك تقاضا نيز باعث افزايش طول اين سيكل‌ها مي‌شود. وي در ادامه توضيح اين عوامل يادآور شد: كاهش حاشيه امنيت نيز سبب مي‌شود تا خيل سوداگران با وقوع كوچك‌ترين رويدادي وارد بازار شوند.

 اوپك در برابر رشد تقاضا

 اگر اضافه ظرفيت توليد اوپك، تقسيم بر ميزان مصرف نفت شود و يك شوك مثبت تقاضا نيز به آن بيفزاييم، آنگاه ميزان تقاضا بيش از عرضه خواهد بود.
جلالي‌نائيني با بيان اين مطلب تصريح كرد: در اوپك اين بحث مطرح شد كه افزايش تقاضا به علت فعاليت‌هاي سوداگران است و اين در حالي است كه به نظر من آنان كاملاً منطقي فكر كرده‌اند. اكنون وضعيت بخش پالايش فرآورده‌هاي نفتي بسيار بدتر از اين است.
وي خاطرنشان ساخت: اكنون ظرفيت پالايش در جهان بسيار كاهش يافته است و پيش‌بيني مي‌شود كه با دوره‌اي روبه‌رو شويم كه بايد از ذخاير فرآورده‌ها استفاده كنيم، بازار آتي بخصوص براي فرآورده‌هاي سبك بسيار خطرناك است. امروز تقاضا بسيار بيش از عرضه است. مصداق اين نكته را مي‌توان نفتاي سبك عنوان كرد. جلالي معتقد است كه سيكل‌هاي بزرگ قيمت نفت زماني اتفاق مي‌افتد كه تركيبي از افزايش تقاضا و كاهش اضافه ظرفيت در بازار وجود داشته باشد.
وي گفت: روند افزايش قيمت نسبتاً ثبات دارد. چين و كشورهاي آسيايي از نرخ رشد تقاضاي بالايي برخوردار هستند نرخ رشد اين كشورها به‌صورت متوسط بالاتر از كشورهاي اروپايي است و اين‌گونه روند تقاضا را در جهان حفظ مي‌كنند.
اين كارشناس بازار نفت پيش‌بيني كرد كه در روند تقاضاي نفت تغيير خاصي را پيش‌روي نخواهيم داشت و لااقل در دو سه سال آتي رشد تقاضاي سال 2004 تكرار نخواهد شد.
وي درخصوص بحث عرضه نيز يادآور شد كه تا پايان سال‌جاري ميلادي قرار شده است تا حدود 10 درصد اضافه ظرفيت توليد نسبت به كل توليد اوپك را شاهد باشيم و اين رقم تا سال 2006 به 5/12 درصد خواهد رسيد. جلالي گفت: تا سال 2007 هيچ ظرفيت اضافي در بخش پالايشگاهي ايجاد نخواهد شد بلكه تا آن زمان عاملي كه بايد يك كف براي قيمت‌ها ايجاد كند، وضعيت به نسبت تنگ بين عرضه و تقاضا در بازار فرآورده‌هاي نفتي است.
وي ادامه داد: پيش‌بيني مي‌شود كه شكاف بين عرضه و تقاضا چيزي حدود 600 هزار بشكه در روز باشد. بنابراين، بديهي است كه قيمت جهاني فرآورده‌هاي سبك نفتي از نرخ كنوني نيز بالاتر رود. همچنين جلالي در ادامه سخنان خود تأكيد كرد: اگر نرخ رشد اقتصاد جهاني در سال‌هاي آينده ادامه يابد و جنگ ديگري اتفاق نيفتد، تنگي بازار در بخش نفت خام در سال 2006 سبك‌تر خواهد شد به اين صورت كه عرضه كشورهاي غيراوپك، اضافه عرضه اوپك افزايش مي‌يابد و مجموع عوامل باعث آن نخواهد شد كه قيمت‌ها بالاتر رود. اما عرضه و تقاضا در بخش بالادستي نفت وضع بدي دارد. طي امسال تقاضا براي فرآورده‌هاي سبك 300 هزار بشكه در روز بيش از عرضه است و پيش‌بيني مي‌شود كه در سال 2006 اين مسأله بحراني‌تر شود.
وي در ادامه خاطرنشان ساخت: در بازار بنزين و گازوئيل نيز در سال آينده شاهد تغييراتي خواهيم بود. جلالي اشاره كرد كه دولت‌ها و شركت‌هاي بزرگ نفتي همچنان معتقدند كه قيمت‌هاي جهاني بازار نفت بالا خواهد ماند. از سوي ديگر پيش‌بيني‌ها حاكي است كه روند تقاضا روند كاهشي خواهد بود و با توجه به نرخ نسبتاً بالاي نفت خام عرضه گزينه‌هاي ديگر افزايش مي‌يابد و اين باعث مي‌شود كه تقاضاي نفت خام كاهش يابد.
وي در پايان نظر كارشناسانه خود را برپايه پژوهش‌هايي كه صورت داده است چنين عنوان كرد: تا اواسط سال 2007 سيكل قيمت‌هاي كنوني در بازار جهاني ادامه خواهد داشت و آن زمان به حد كامل خود مي‌رسد. اين سيكل نسبتاً بزرگي است اما اگر مسأله‌اي مثل جنگ روي ندهد همانند سيكلي نخواهد بود كه در سال‌هاي 1973 تا اوايل 1980 شاهد آن بوديم.

اوپك و افت توليد

پيرامون مسأله ظرفيت مازاد توليد نفت، نكته‌‌اي كه كمتر به آن توجه مي‌شود مقوله كيفيت است.
محمدعلي خطيبي‌طباطبايي، مدير گروه پژوهشي اوپك و كشورهاي عمده صادركننده و مصرف‌كننده نفت گاز در مؤسسه مطالعات بين‌المللي انرژي پس از جلالي‌نائيني به ايراد سخنان كوتاه پرداخت. وي با اشاره به ناديده انگاشتن كيفيت مازاد توليد در تحليل‌هاي موجود گفت: اكنون اوپك داراي ظرفيت مازاد توليد است ولي مشتري براي آن وجود ندارد كه علت اصلي آن كيفيت است.
وي خاطرنشان ساخت: همان‌طور كه جلالي گفتند دنيا به سوي بحران فرآورده‌هاي سبك نفتي مي‌رود بنابراين بايد به كيفيت پرداخت. خطيبي همچنين درخصوص ظرفيت مازاد توليد اوپك در سال آينده گفت: در بخش بالادستي (عرضه) علاوه بر لزوم اطمينان براي بازار، احتمالاً با مشكل افت توليد مواجه خواهيم بود. اكنون پيش‌بيني‌ها حاكي است كه اوپك با يك ميليون و 200 هزار بشكه افت توليد در سال روبه‌رو شود.
وي همچنين در بخشي از سخنان خود گفت: ظرفيت‌سازي 5/11 ميليون بشكه‌اي اوپك در اين شرايط ارعاب و تهديد چندان خوشبينانه به نظر نمي‌رسد. براي چنين افزايشي بايد حداقل چهار تا پنج سال زمان طي شود و سرمايه‌گذاران به طرح‌هاي توسعه‌اي جذب شوند در حالي كه اصلاً چنين شرايطي مهيا نيست.
خطيبي گفت: براساس مطالعاتي كه داشتم با يك سناريو، براساس منابع آماري بين‌المللي، ما در سال 2010 با چيزي در حدود چهار تا 7/5 ميليون بشكه كمبود نفت مواجه خواهيم شد، البته اين برآورد را تعديل كرده‌ام. اما واقعيت آن است كه ما به سوي كمبود نفت خام حركت مي‌كنيم و از دو تا سه سال آينده نيز اثرات آن كاملاً محسوس خواهد بود. مگر آنكه فضاي موجود بين توليدكننده و مصرف‌كننده تغيير يابد.

علي خردپير - روزنامه جهان صنعت - سه شنبه 12 مهر 1384