سرمايه: پس از گذشت بيش از 30 سال از برنامه‌ريزي براي جلوگيري از سوختن گازهاي همراه نفت مخزن اهواز، هنوز اين طرح به بهره‌برداري كامل نرسيده است و شهريور ماه امسال وعدهء بهره‌برداري كامل آن داده مي‌شود. نتيجهء سوزانده شدن گازهاي ترش همراه نفت در مخزن اهواز، توليد روزانه حدود 18 هزار تن مواد آلاينده و انتشار آن در فضاست. حالا باز هم گفته مي‌شود قرار است اين طرح پي‌گيري شود. پيش از انقلاب سال 57، گاز طبيعي نه در ايران و نه در بازارهاي جهاني ارزش امروزي را نداشت. كشورهاي نفت‌خيز به ناچار گاز حاصل از استخراج نفت خود را مي‌سوزاندند و كشف ذخاير مستقل گاز به طور اتفاقي و در مسير اكتشاف نفت صورت مي‌گرفت. امروز اما وجود ذخاير گاز طبيعي و نيز استحصال و فرآورش گازهاي همراه نفت براي مناطق نفت‌خيز جهان يك ارزش نسبي است.

در سال‌هاي دههء 50 خورشيدي، جمع‌آوري گاز ترش همراه نفت مخزن اهواز به عنوان يك ضرورت زيست‌محيطي و صنعتي محسوب مي‌شد. كنسرسيومي متشكل از شركت‌هاي آمريكايي و ژاپني با همكاري شركت‌هاي كره‌اي در اين خصوص عملياتي را شروع كردند. عمليات جمع‌آوري گازهاي همراه مخزن نفتي اهواز البته آن زمان محدود به لايهء «آسماري» بود كه با وقوع انقلاب نيمه‌كاره ماند. برخي از واحدهاي لايهء «آسماري» در سال‌هاي بعد مورد بهره‌برداري قرار گرفت و سپس نوبت به لايهء «بنگستان» رسيد.

دولت وقت در سال‌هاي 72 تا 74 مذاكراتي را با بانك جهاني براي دريافت وام به اين منظور آغاز كرد كه بي‌نتيجه باقي ماند. گفته مي‌شود كمك مالي بانك جهاني به ايران قريب‌الوقوع بود كه لابي‌‌هاي آمريكايي از اين كار ممانعت كردند.

بيژن نامدار زنگنه، وزير نفت دولت خاتمي توسعهء اين طرح را يكي از مهم‌ترين برنامه‌هاي شركت ملي نفت دانست و بر آن تاكيد كرد. وزير نفت سابق كه در مناقشات بسيار‌ با شوراي نگهبان توانسته بود مجوز استفاده از قراردادهاي باي‌بك را به دست آورد، پيشنهاد كرد كه طرح جمع‌آوري گازهاي نفت لايهء بنگستان (در مخزن نفتي اهواز) به شيوهء باي‌بك صورت گيرد.

محصول اين طرح نفت نبود از اين رو از سوي شركت‌هاي پيمانكاري خارجي مورد استقبال واقع نشد. پس از بحث‌هاي بسيار، بار ديگر زنگنه شيوهء فاينانس را براي تامين مالي اين طرح مناسب خواند، اما اين بار هم شركت ملي نفت نتوانست سرمايه‌گذاران را جذب چنين پروژه‌اي كند.

زنگنه با توجه به ناكامي در پيشنهادهاي قبلي خود مصمم شد پروژه را به پيمانكاران داخلي بسپارد. سال 77 وزارت نفت تصميم گرفت كه طرح جمع‌آوري گازهاي همراه لايهء بنگستان را (موسوم به آماك) از طريق قرارداد بيع متقابل (باي‌بك) به كنسرسيوم ايراني  ايتاليايي، ايرتيك  ايراسكو بسپارد. به گفتهء سيدمحمد بيژن‌فر، مدير اجرايي اين طرح در مناقصهء سال 78 شركت ملي نفت، 9 كنسرسيوم ايراني به رقابت پرداختند.

قراردادي براساس بيع متقابل ميان شركت ملي نفت و كنسرسيوم ايرتيك  ايراسكو با حمايت مالي شركت نيكو منعقد و در تاريخ هفتم خرداد سال 79 عمليات اجرايي اين طرح آغاز شد.

تاخير در كسب سالانهء 210 ميليون دلار

جلوگيري از سوزانده شدن 241 ميليون فوت مكعب گاز مهم‌ترين عامل اهميت طرح آماك است. با شروع عمليات توسعهء طرح آماك در ادامهء بهره‌برداري از گازهاي همراه نفت لايهء آسماري، شركت ملي نفت به لايهء جديدي در مخزن نفتي اهواز به نام «خامي» برخورد. اولين چاه‌هاي آن در مخزن مارون حفر شد و گفته مي‌شود كه اين لايه ازجمله بي‌نظيرترين لايه‌هاي نفتي در جهان است. چاه نفتي حفر شده به گفتهء مسؤولان شركت ملي نفت 900 بار فشار دارد و داراي گاز ترش است.

جمع‌آوري گاز ترش لايهء بنگستان هنوز به بهره‌برداري كامل نرسيده است و همچنان درگير تاخيرهاي هميشگي پيمانكاران ايراني است. از اين‌رو بعيد به نظر مي‌رسد كه جمع‌آوري گاز ترش لايهء «خامي» به اين زودي‌ها در دست اقدام قرار گيرد.

مدير اجرايي اين طرح در شركت مهندسي و توسعهء نفت ايران اواخر سال 83 وعده داد كه فاز اول طرح آماك بهار 84 به بهره‌برداري خواهد رسيد كه با چند ماه تاخير روبه‌رو شد. مرحلهء دوم اين طرح نيز قرار بود تا نيمهء دوم سال گذشته به بهره‌برداري برسد كه هنوز خبري از آن نيست.

به گفتهء بيژن‌فر در فاز دوم با جداسازي گازهاي اسيدي و انتقال آن به مجتمع پتروشيمي رازي، روزانهء 180 تن گوگرد توليد مي‌شود كه براي صادرات در نظر گرفته خواهد شد.

ايستگاه‌هاي تقويت فشار و نم زدايي اهواز يك، دو و سه، آب تيمور، منصوري، كوپال، مارون سه، پالايشگاه شيرين‌سازي گاز و ايستگاه تقويت فشار گازهاي اسيدي واحدهاي زيرمجموعهء طرح آماك را تشكيل مي‌دهند.

بيژن‌فر از بهره‌برداري واحدهاي كوپال، مارون و آب تيمور تا پايان تير ماه امسال خبر مي‌دهد و هفتهء دولت در شهريور ماه را زمان بهره‌برداري كامل از طرح آماك اعلام كرده است.

به گفتهء مدير اجرايي اين طرح، بالغ بر 530 ميليون دلار براي طرح جمع‌آوري گازهاي همراه نفت لايهء بنگستان در مخزن نفتي اهواز سرمايه در نظر گرفته شد و ارزش ساليانهء محصولات حاصل از فرآورش گازهاي همراه جمع‌آوري شده نيز 210 ميليون دلار محاسبه شده است