گنجی اصلاح طلب یا انقلابی !؟

انقلابی روشی ؛ به‌ كسی اطلاق‌ مي‌شود كه‌ از روش‌ها و وسايل‌ قهرآميز و خشونت‌بار برای رسيدن‌ به‌ اهداف‌ استفاده‌ مي‌كند و به‌ دنبال‌ تغييرات‌ انفجاری و ناگهانی است‌. توسل‌ به‌ روش‌های خونبار برای دستيابی به‌ اهداف‌ اخلاقاً نامجاز و مذموم‌ است‌.  تمام‌ آنچه‌ تاكنون‌ درباره‌ انقلاب‌ها و پيامدهای منفی آن‌ها گفته‌ شده‌، درخصوص‌ انقلاب‌های كلاسيك‌ صادق‌ است‌ كه‌ به‌ روش‌های خشونت‌بار تغييرات‌ كل‌گرايانه‌ يا يوتوپيايی را دنبال‌ مي‌كردند. انقلاب‌ كلاسيك‌ يك‌ قصه‌ تماماً تازه‌ بود كه‌ كل‌ آن‌، حتی كلماتش‌، تازه‌ و جديد بود. هدف‌ انقلاب‌ تغيير كل‌ ساختارهای سياسي‌، اقتصادي‌، فرهنگي‌، اجتماعی و نظامی از طريق‌ تغييرات‌ سياسی بود. يعنی كليه‌ مسائل‌ به‌ مسائل‌ سياسی تقليل‌ مي‌يافت‌ و به‌ روش‌های سياسی بنيان‌ جامعه‌ موجود بايد زير و رو مي‌شد تا همه‌ مسائل‌ يك‌ جا حل‌ و فصل‌ شود.  

اما در اواخر دهه‌ هشتاد، انقلاب‌های آرام‌ بلوك‌ شرق‌ به‌ وقوع‌ پيوست‌ و يخ‌های رژيم‌های توتاليتر با تظاهراتِ مردمِ شمع‌ در دست‌، ذوب‌ شدند و عصر آزادی فرا رسيد. انقلاب‌ مخملی چك‌اسلواكی نماد انقلاب‌های بدون‌ خون‌ريزی جديد است‌. پس‌ از آن‌ انقلاب‌ آرام‌ مردم‌ بلگراد عليه‌ ميلوسويچ‌ و بعد هم‌ انقلاب‌ گل‌های سرخ‌ تفليس‌ عليه‌ شواردنادزه‌ به‌ وقوع‌ پيوست‌. پس‌ از آن‌ انقلاب‌ نارنجی در اوكراين‌ و سپس‌ انقلاب‌ زرد يا لاله‌ای در قرقيزستان‌ به‌ وقوع‌ پيوست‌.  

 دو تفاوت‌ عمده‌ اين‌ انقلاب‌ها را از انقلاب‌های كلاسيك‌ متمايز مي‌سازد. يكی آنكه‌ خشونت‌ و خون‌ريزی و انتقام‌گيري در كار نبود و ديگر آنكه‌، خلاص‌ شدن‌ از شرّ خودكامگی و ايجاد آزادي‌، هدف‌ انقلاب‌های جديد بود، نه‌ تغيير كل‌گرايانه‌ برمبنای يك‌ ايدئولوژی تمامت‌خواه‌، كه‌ كاری نشدنی (ناممكن‌)، پرهزينه‌ و بي‌فايده‌ است‌. انقلاب‌های مسالمت‌آميز، معطوف‌ به‌ تأسيس‌ آزادی و مردم‌سالاري‌، ممكن‌ و مطلوب‌اند و نقدهايی كه‌ بر انقلاب‌های كلاسيك‌ و پيامدهای آن‌ها وارد است‌، بر اين‌ انقلاب‌ها وارد نيست‌. به‌عنوان‌ نمونه‌، كارل‌ پوپر كه‌ با انقلاب‌های كل‌گرايانه‌ كلاسيك‌ مخالف‌ بود، از انقلاب‌های آرام‌ بلوك‌ شرق‌ حمايت‌ و دفاع‌ مي‌كرد.

  اکبر گنجی  - اردیبهشت ۱۳۸۴

                                                            ***

برای علی اصغر سید آبادی که از جمله روزنامه نگاران این مرز و بوم است احترام قایل هستم . وقتی در روزنامه وقایع اتفاقیه دبیر سرویس فرهنگی بود به دیدارش رفتم و خواستم که با او همکاری کنم . شرایط مهیا نبود و نشد . روزنامه اقبال هم وصال نداد که در پشت یک میز بنشینیم . سید آبادی از جمله فرهنگی نویس هایی است که قلم خوبی دارد و خوش فکرتر از دیگر همکارانش کار می کند . حالا هم مدت هاست که وبلاگ گروهی "هنوز" را که به نظرم بقایش بیشتر حاصل تلاش او است می خوانم و گهگاه نظری ( کامنتی ) برایشان می نویسم . این بار اما اختلاف نظر جدی است . امیدوارم که نه سید آبادی و نه هیچ کس دیگری را تنها به دلیل بیان عقیده نرنجانده باشم . بر این باورم که می شود متفاوت فکر کرد اما تلخ نبود . می شود که هر شهروند نظام فکری خود را داشته باشد اما در یک جامعه با رعایت حرمت ها همسایه مهربان دیگری بماند . نقل دوباره این گفتگو تنها از آن رو در اینجا می آید که از نظر و قضاوت مخاطبان خود نیز بهرمند شوم .

گنجی ، خاتمی و قضاوت دشوار  ؛  نوشته ی علی اصغر سید آبادی

با افزوده ای به تاریخ 30 فروردین

آدم وقتی ظرف یک روز هم گنجی را ببیند و هم سید محمد خاتمی را و هم حرف های هر دو را بشنود ، یک جور هایی دو هوایی می شود . تازه بین این دو طیف وسیعی از نیروهای اصلاح طلب قرار می گیرند که یا به هر دو انتقاد دارند یا به هر دو ارادت و یا به فاصله های کم و زیاد از این دو قرار می گیرند . پراکندگی میان اصلاح طلبان البته امری طبیعی است ، اما این امر طبیعی نتایج طبیعی تری هم دارد که یکی از آن ها دشواری دست یافتن به توافق است . راه دوری نمی روم و از چند نفری نزدیک به هم نام می برم ؛ سعید حجاریان ، عباس عبدی و اکبر گنجی . نگاهی به بحث های این سه تن به راحتی نشان می دهد که دست یافتن به توافق تا چه حد دشوار شده است ، با این توضیح که این سه تن دوستان نزدیک اند و هر سه هزینه های سنگین داده اند و....

وقتی پای انتخاب بین خاتمی و گنجی در میان است ، برخی دوستان عزیز من خیلی زود می توانند انتخاب کنند و معمولا هم تمام حق به گنجی داده می شود ، به پاس آن همه پایمردی که ستودنی است و به خاطر آن همه ظلمی که بر او رفته است ، اما وقتی حساب آن پایمردی ها و ستم ها را جدا می کنم ، در سخنان خاتمی هم اندکی از حقیقت را می یابم .

درباره گنجی گفتنی زیاد است و گفته می شود و ساده ترینش این است که وقتی هزینه انتقاد چنین سنگین می شود که کسی برای گفتن حرف هایی ( گیریم ناروا) با چنین برخورد هایی روبه رو می شود ، طبیعی است نخستین چیزی که زیان می بیند ، " گفت و گو " است . گفت و گو کیمیای گرانبهایی است که نمی گذارد ، هیچ سخنی به اعتبار گوینده اش مطلق شود و عیار هر سخنی به محک های گوناگون سنجیده می شود و مهم تر از آن سخنان مهم شنیده می شود و نقد می شود .

برای من قضاوت کردن در باره حوادث معاصر ایران آسان نیست . راستش تقریبا نا توان از قضاوت کردن هستم . وقتی تمام جنبه ها را در نظر می گیرم ، نمی توانم تمام حق را به یک تن بدهم . اگر چه خاتمی در سیبل انتقاد های همه ماست به این دلیل ساده که توقع اجرای بسیاری از آرزو هایمان را از او داشتیم ، کم و بیش به بقیه هم می توان نقد هایی وارد کرد و مهم تر از همه به خودمان به عنوان روزنامه نگار یا هر چیز دیگر آرزوی ایران بهتری را داشتیم ، اما توان و احساس مسئولیتمان به اندازه رویاهایمان نبود و نیست .

در چنین فضایی ترجیح می دهم ، فعلا قضاوتی نکنم و گنجی را دوست بدارم و به خاتمی احترام بگذارم و بیش تر بشنوم . دیروز در دیدار با خاتمی می خواستم پیشنهادی به او بدهم که نشد . می خواستم درباره اهمیت انباشت تجربه و فقدان آن در ایران بگویم و از این که باید خاتمی تجربه هایش را از این دوره در اختیار بقیه بگذارد . مهم نیست که ما چقدر با او همدلیم . مهم این است که او تجربه هایی دارد که ما از آن بی بهره ایم . خاتمی چه بی عرضه بوده باشد ، چه با عرضه . چه ناتوان بوده باشد ، چه توانا ، با تجربه هایی که دارد بهتر از هر کسی می تواند موانع اصلاحات در ایران را نشان بدهد . البته ما بیش از این که به تحلیل او نیاز داشته باشیم به اطلاعات او نیاز داریم . او سخنانی دارد که باید بشنویم . در غیبت سخنان او قضاوت کردن درباره این دوره دشوار است . با این همه خیال می کنم در این ماجرا بزرگ ترین مقصر خود اوست . او معمولا از تجربه هایش کم تر سخن می گوید و اگر هم گاهی سخنی می گوید ، دفاعی واکنشی است ازریاست جمهوری اش که معمولا نیش و کنایه ای هم نثار اصلاح طلبان می شود . او حتی اگر مجبور نشود و در برابر نقد قرار نگیرد از عملکرد خود هم دفاع نمی کند . من فکر می کنم ما به تجربه های این هشت سال نیازمندیم و خاتمی اگر هیچ کاری نکند و تمام وقتش را بگذارد برای نوشتن ماجراهایی که این هشت سال بر ما و او و دیگران رفته است ، خیال می کنم مفید ترین کار ها را کرده است . شاید او به این دلیل که بخشی از سخنانش قابل انتشار نیست ، چنین کاری نکند ، اما به نظرم حتی اگر چنین باشد ، می تواند بخشی از سخنانش را بگذارد برای بعد ، اما نمی تواند این همه تجربه را نادیده بگیرد.
همه ما نیزحتی آنان که معتقدند خاتمی خیانت کرد ، به این تجربه ها نیازمندیم .

*******

خردپیر : سلام . من نمي دانم كه شما چه اصراري داريد كه اكبر گنجي را اصلاح طلب بناميد . آقاي سيد آبادي عزيز لطفا مانيفست را بخوانيد . گنجي اصلاح طلب نيست . او از جمهوري اسلامي عبور كرده و نافرماني مدني را در دفتر دوم مانيفست حايز اهميت ميداند . اينقدر خود را به دست فراموشي نسپاريد . واقعيت را ببينيد نه خيال را ... 

سید آبادی :  آقای خردپیر در کامنت ها نوشته اند : " سلام . من نمي دانم كه شما چه اصراري داريد كه اكبر گنجي را اصلاح طلب بناميد . آقاي سيد آبادي عزيز لطفا مانيفست را بخوانيد . گنجي اصلاح طلب نيست . او از جمهوري اسلامي عبور كرده و نافرماني مدني را در دفتر دوم مانيفست حايز اهميت ميداند . اينقدر خود را به دست فراموشي نسپاريد . واقعيت را ببينيد نه خيال را ... "

من قبلا درباره این موضوع توضیح داده ام . فکر می کنم مشکل به خلط بحث سیاسی روز و مفهوم سازی در حوزه سیاست برگردد که دوستان خیال می کنند همین که اسم اصلاحات آمد ، مثلا منظور حزب فلان است و بهمان . اصلاحات یک پروسه است ، که از دوره عباس میرزا ادامه یافته است و ادامه دارد . در درون این پروسه هم پروژه های مختلفی وجود دارد ، هم اصلاحات غیر دموکراتیک پهلوی هست و هم اصلاحات غیر دموکراتیک هاشمی رفسنجانی هست و هم اصلاحات امیرکبیر و هم خاتمی و هم بقیه .

اصلاحات در مقابل انقلاب قرار می گیرد . هدف انقلاب و اصلاحات تغییر است ، اما روش تغییر است که این دو مفهوم را متفاوت می کند . اصلاحات دنبال تغییر تدریجی و بدون توسل به خشونت است . به عبارت دیگر به گمان من اصلاحات ایدئولوژی نیست ، بلکه روش است . یک جور هم نیست ، بلکه طیف متنوعی را شامل می شود که در آن هم حافظان نظام که تغییر اندکی را در برخی از قوانین می خواهند ، قرار می گیرد و هم آنان که دنبال تغییر ساختاری اند. درباره این که گنجی کجا قرار می گیرد ، من خیال می کنم که او کماکان یک اصلاح طلب است که تغییر ات ساختاری را با روش اصلاح طلبانه دنبال می کند . اگر بحثی هست به گمانم باید از این جا شروع شود .

نگاه احساسی -انقلابی در یک بحث تحلیلی به گمانم چندان نسبتی با آن واقع گرایی ادعایی نداشته باشد . درباره مفهوم اصلاحات و انقلاب پیش تر نوشته ام ، در این جا :
اصلاحات به منزله روش
مقدمه ای بر اصلاحات چیست - 1
اصلاحات به منزله پروسه
اصلاحات ایرانی

*****