دكتر حميد ظاهري، كارشناس انرژي است. وي از ابتداي سال 1975 تا 1983 ميلادي سخنگوي سازمان كشورهاي صادركننده نفت (اوپك) بوده است. دكتر ظاهري پس از فارغ‌التحصيلي از دانشگاه نفت آبادان به دانشگاه‌هاروارد در تهران (ICMS) وارد شد و در مقطع كارشناسي ارشد مديريت تحصيل خود را ادامه داد. وي در آخر در رشته بازاريابي بين‌المللي دكتراي خود را اخذ كرد. آنچه مي‌خوانيد گفت‌وگويي با دكتر ظاهري سخنگوي اسبق اوپك در خصوص كنفرانس سران اوپك در رياض است.

سومين كنفرانس سران اوپك در رياض چه پيشينه‌اي داشت؟

اولين كنفرانس سران اوپك در سال 1975 ميلادي در الجزاير برگزار شد. در آن كنفرانس ايران و عراق درباره خط مرزي اروندرود به توافق رسيدند. دومين كنفرانس را هم در سال 2000 در ونزوئلا شاهد بوديم. در واقع دومين كنفرانس را اوپك بايد در سال 1980 برگزار مي‌كرد، اين سال مصادف با بيستمين سالگرد تاسيس سازمان كشورهاي صادركننده نفت بود و براين اساس قرار بود كه محل كنفرانس بغداد در نظر گرفته شود. با حمله نظامي صدام حسين به مرزهاي ايران، با وجود همه آمادگي اوپك تمام برنامه به هم خورد و برگزاري كنفرانس 20 سال به طول انجاميد. اوپك هرگز پيش‌بيني چنين درگيري را ميان دو عضو نمي‌كرد كمااينكه براي كنفرانس دوم تمبر يادگاري هم منتشر ساخته بود.

ضرورت برگزاري اين كنفرانس چيست؟ آيا فشارهاي سياسي متوجه سازمان دليل اصلي نيست؟

به طور قطع حساس شدن مسايل در بازارهاي نفت از جمله دلايل برگزاري نشست‌هاي فوق‌العاده است. با اين همه مسايل سياسي و ضرورت توافق اعضا در برگزاري كنفرانس‌ها دخيل است. اوپك تا پيش از انقلاب ايران سازماني اقتصادي بود كه پس از آن رويداد، بشدت تحت تاثير مسايل سياسي قرار گرفت. چنان كه مي‌بينيم 24 سال است از دبيركلي ايران جلوگيري مي‌شود.

اشاره به بررسي وضع بازار و حساس‌تر شدن مسايل توليد و عرضه نفت كرديد، مي‌خواهم بدانم كه در اين كنفرانس چه اتفاقي مي‌افتد كه در نشست‌هاي عادي و نيز فوق‌العاده اوپك نمي‌افتد؟

اين بار مساله افزايش قيمت نفت بيش از هر زمان ديگري مطرح شده است. البته قيمت نفت واقعي هنوز به سطح قيمتي دوران انقلاب ايران نرسيده است. اگر بخواهيم برپايه سقوط ارزش دلار و تورم جهاني، قيمت نفت را در نظر بگيريم بايد امروز هر بشكه نفت به ازاي 120 دلار عرضه شود. بنابراين هنوز قيمت يك بشكه نفت به بهاي يك بشكه كوكاكولا و يا آب معدني هم نرسيده است. اما غرب با هيجان‌آفريني به اوپك فشار مي‌آورد و نمي‌دانم چرا به مكزيك و عمان و كانادا و ديگر توليدكنندگان نفت جهان كاري ندارند، در حالي كه غيراوپكي‌ها حدود 65 درصد توليد نفت جهان را در اختيار دارند. اوپك مظلوم واقع شده است.

بنابراين كنفرانس رياض براساس تمايل قطعي سران اوپك برگزار نشده است؟

قطعا اين‌طور است. به يك نكته توجه كنيد. در نشست مارس سال 1983 در لندن كه براي اولين بار سهميه‌بندي توليد آغاز شد، سنگ‌بناي خروج قيمت نفت از كنترل اوپك گذاشته شد. من يادم مي‌آيد كه روزنامه‌نگاران شعري را برايم ساخته بودند با اين مضمون كه ديگر به تو احتياجي نداريم و اگر بخواهيم قيمت نفت را بدانيم مي‌رويم از رئيس شركت اگزون پرسش مي‌كنيم. در حال حاضر هم تاكيد مي‌كنم كه قيمت نفت در اختيار اوپك نيست و بورس‌بازان و سفته‌بازان هستند كه بيشترين تاثير را بر بازار و قيمت‌ها مي‌گذارند. حتي در سال 1973 هم كه قيمت نفت 4 برابر شد اتفاقي نبود كه به تصميم و اراده اوپك روي داده باشد. شاه ايران درصدد خريد سلاح بود و مساله جنگ عرب‌ها و اسرائيل به آن نيز دامن زد و در نتيجه بهاي نفت در بازارهاي جهاني افزايش يافت. به هر حال امروز اوپك به يك توليدكننده جانبي تبديل شده است و سروصداها باعث شده تا كنفرانس سران برگزار شود.

پيشنهاد فروش نفت بدون استفاده از دلار، از جمله جنجالي‌ترين پيشنهادهاي مطرح شده بود. ارزيابي شما از محتواي اين پيشنهاد چيست؟

در حدود 29 سال پيش اين مساله در اوپك پيشنهاد شد و مساله تازه‌اي عنوان نشده است. پيشنهاد چنين بود كه قيمت نفت را براساس ميانگين ارزش سبد ارزهاي معتبر تعيين كنيم كه البته با مخالفت روبه‌رو شد.

پيشنهادكنندگان كدام كشورها بودند؟

اگر درست به خاطر بياورم ايران و الجزاير پيشنهاد كردند.

يعني با وجود رابطه نزديك ايران و آمريكا شاه چنين تصميمي را در اوپك مطرح كرد؟

بله و ديديم كه آمريكا با فشار به عرب‌هاي حوزه خليج فارس نگذاشت كه چنين پيشنهادي مورد توافق اكثريت قرار گيرد.

با اين وجود شاه خواستار حذف دلار در معاملات نشد بلكه نسبت به تعيين ارزش نفت با توجه به نوسانات ارز مورد معامله واكنش نشان داده بود.

درست است. كمااينكه حتي در اوپك پيشنهاد شد بهاي نفت براساس طلا مورد معامله واقع شود. ديگر اين مساله مطرح نبود كه ارزش تعيين شده با كدام ارز معامله شود. فراموش نكنيم كه از ميان 16 پول معتبر آن زمان يكي هم ريال ايران بود كه البته آمريكا نگذاشت چنين اتفاقي در اوپك بيفتد.

آيا شما موافق پيشنهاد ايران و ونزوئلا هستيد؟

به نظرم مي‌رسد كه پيشنهاد خوبي است. جلوگيري از همبستگي نفت و دلار اگر با راهكار مناسبي اتفاق افتد سودمند خواهد بود. من اعتقاد دارم بايد يك سبد ارزي در نظر گرفت و حتي جايگزيني يورو هم چاره‌ساز نيست.

به عبارتي ديگر شما پيشنهاد 29 سال پيش را همچنان كارساز مي‌دانيد.

بله. آن پيشنهاد هنوز هم قابليت اجرايي دارد.

اين پيشنهاد را در آينده تا چه اندازه موفق مي‌بينيد؟

اكثريت سران اوپك قبول نخواهند كرد. رابطه عرب‌ها را با آمريكا مي‌دانيد و اين اصلي‌ترين دليل است. در مورد بانك اوپك هم چندان اميدوار نيستم اگرچه مي‌دانم كه مي‌تواند درخصوص انتقال تكنولوژي در برابر تحريم‌هاي بين‌المللي براي ايران كارساز باشد. اين پيشنهادات از نظر تبليغات جالب و خوب است اما به اين زودي‌ها عملي نخواهد شد.