«هشتم دی مصادف با عیدغدیر در منزل بودم كه خبر رسید تركمنستان امروز شیر گاز را به سوی ایران می‌بندد. ستاد بحران تشكیل دادیم و ساعت 10:30 صبح بود كه جریان گاز وارداتی از تركمنستان كاملا قطع شد.»

اتفاقی كه زمستان امسال در رابطه با تامین گاز مصرفی كشور افتاد هنوز هم سوژه بحث‌ها است. سیدرضا كسایی‌زاده مدیرعامل شركت ملی گاز روز گذشته در جمع خبرنگاران حاضر شد تا «داستان» بحران گاز كشور را مرور كند.

ماجرای قطع جریان گاز وارداتی از تركمنستان كه پنج درصد مصرف كشور را تا پیش از آن تامین می‌كرد این بار از زبان مدیرعامل شركت ملی گاز روایت شد و رسمیت یافت و این در حالی بود كه ایران بحرانی را از سر گذرانده بود و اصل ماجرا را مردم تجربه كرده بودند و زوایای به ظاهر پنهان هم از تیررس رسانه‌های برون‌مرزی دور نمانده بود. «جریان گاز تركمنستان در حالی قطع شد كه دو روز پیش از آن، هیات مذاكره كننده ایرانی در آن كشور حضور یافته بودند و قبل از بازگشت تركمن‌ها طی نامه‌ای اعلام كردند كه به دلیل پاره‌ای از تعمیرات، گاز را قطع خواهند كرد.»

كسایی‌زاده در اینجاست كه برای نخستین بار پس از این اتفاق از اعلام قبلی تركمن‌ها مبنی بر قطع گاز سخن می‌گوید و این نكته‌ای است كه پس از ظهور بحران در ایران، در نامه مقامات وزارت خارجه تركمنستان ذكر شد و سكوت مسوولان جمهوری اسلامی را در پی داشت. پاسخ شركت ملی گاز آن زمان تنها معطوف به كذب بودن بحث تجدیدنظر بر قیمت شد. «شركت ملی گاز بلافاصله در پاسخ آن نامه درخواست كرد كه تعمیرات به تعویق افتد و یك روز پس از آن بود كه پاسخ آمد شرایط شما را درك می‌كنیم اما نمی‌توانیم تعمیرات خط لوله را به تعویق اندازیم» و این چنین بود كه رایزنی‌های علی‌كردان قائم‌مقام وزیر نفت به همراه سه نفر از مدیران شركت ملی گاز و یكی از معاونان وزارت امور خارجه كشور به هیچ انگاشته شد.

به گفته مدیرعامل شركت ملی گاز تعمیرات خط لوله انتقال گاز به ایران اضطراری تلقی شده بود. كسایی‌زاده گریزی هم به مباحث مذاكره در عشق‌آباد می‌زند. «از جمله مواردی كه هیات ایرانی درباره آن در حال مذاكره بود بحث افزایش قیمت بود. تركمن‌ها معتقدند كه با افزایش قیمت گاز روسیه باید بهای گاز صادراتی خود را نیز تغییر دهند» و ادامه می‌دهد كه قرار بوده است هفته بعد شركت ملی گاز میزبان تركمن‌ها در تهران باشد و این بحث ادامه یابد. كه البته با قطع جریان گاز هیاتی به ایران سفر نكرد و مذاكرات هم نیمه كاره رها شد.

مقامات تركمنستان چندی پیش مدعی شدند كه دولت جمهوری اسلامی ایران در پرداخت بهای گاز وارداتی خود تعلل كرده است و كسایی‌زاده توضیح می‌دهد كه: «پرداخت ما از دلار به یورو تبدیل شده بود و بر این اساس دولت تركمنستان باید حساب یورو اعلام می‌كرد و توافقی برای محاسبه هزینه بر مبنای دلار صورت گیرد. در این میان تنها دو صورتحساب باقی مانده است كه منتظر نهایی شدن توافقنامه لازم هستیم.»

كسایی‌زاده اشاره‌ای دارد به تنظیم پیش‌نویس توافقنامه پرداخت مبالغ باقی‌مانده حسب یورو كه در روزهای گذشته تبادل شده است. اگر چه این توافقنامه در صورت نهایی شدن تنها موضوع پرداخت دو صورتحساب معوقه را در خود جای داده است اما مدیرعامل شركت ملی گاز امیدوار است كه واردات روزانه 23 میلیون مترمكعب گاز از تركمنستان از سر گرفته شود. در همین حال یادآور می‌شود كه «قطع گاز تركمنستان خسارات سنگینی را هم از لحاظ مالی و هم جانی به ما تحمیل كرده است و از آن روی كه دو سال خریدار این گاز بوده‌ایم، می‌توانیم با توجه به قرارداد تمام خسارات را پیگیری كنیم.» كسایی‌زاده در ادامه تاكید كرد: «ما از نظر حیثیتی لطمه دیده‌ایم. بنابراین موضع شركت ملی گاز بر مبنای قرارداد منعقده است.»

 مدیرعامل شركت ملی گاز معتقد است كه در بحران گاز تنها حدود سه درصد خانوارهای كشور و عمدتا در استان‌های مازندران، گلستان و آذربایجان‌ شرقی و غربی متحمل فشار شده‌اند. «سرمای زمستان امسال در 50 سال اخیر بی‌سابقه بوده است با این حال در برخی از استان‌ها مشكلات فنی هم دخیل بود.» به گفته وی ایستگاه تقویت فشار رامسر كه از سال گذشته به صورت دو طرفه فعال است مهم‌ترین عامل انتقال گاز از رشت به سوی مازندران بود و تاكید می‌كند كه «اگر این ایستگاه نبود قطعا گاز موجود را هم نمی‌توانستیم در مازندران توزیع كنیم.» كسایی‌زاده همچنین به نقص شركت ملی گاز نیز اشاره می‌كند كه فاقد مخازن ذخیره‌سازی گاز است و اظهار امیدواری می‌كند كه در سال‌های آتی حداقل دو مخزن برای ذخیره گاز مورد استفاده در مواقع اضطراری ساخته شود. با این همه كسایی‌زاده در میان چند نفر از خبرنگاران، تركمنستان را زورگو خواند.

برای تحقق وعده رئیس‌جمهوری

«رئیس‌جمهوری در سفر به مازندران قول داده‌اند كه سال آینده گاز مصرفی این استان از ذخایر داخلی تامین شود.»

كسایی‌زاده می‌گوید كه شركت ملی گاز برای اجرایی كردن این وعده رئیس جمهوری مصمم است تا با عملیاتی كردن پروژه‌هایی كه نیازمند سه میلیارد دلار سرمایه‌گذاری است به توان انتقال و توزیع گاز كشور بیفزاید. پروژه‌هایی كه به گفته وی در مجموع شش میلیارد دلار سرمایه نیازمند است و نیمی از این مبلغ كفاف اجرایی كردن وعده رئیس جمهوری را برای سال آینده خواهد داد.

خط لوله 48 اینچی پارچین كه علاوه بر استان مازندران قرار است گاز را به استان‌های سمنان و گلستان هم برساند، بالغ بر یك و نیم میلیارد دلار هزینه خواهد داشت و طبق برنامه قبلی می‌بایست تا پایان 1388 به بهره‌برداری می‌رسید كه اكنون شركت ملی گاز در نظر دارد بخش مربوط به استان مازندران تا پیش از فرا رسیدن زمستان آینده ساخته شود. دو طرفه كردن تاسیسات تقویت فشار گاز در شهرستان نور، به پایان رساندن ساخت خط لوله رشت -‌ آستارا، ساخت «خط لوله نائین» و ساخت چهار ایستگاه تقویت فشار از جمله این پروژه‌ها است. كسایی‌زاده البته عنوان می‌كند كه هم‌اكنون شركت ملی گاز ایران 25 میلیارد دلار پروژه در دست اجرا دارد. همچنین خبر می‌دهد كه به تازگی 19 شهر نیز از گاز برخوردار شده و در حال حاضر در مجموع 5764 روستا و 651 شهر كشور امكان استفاده از گاز را دارند. به گفته مدیرعامل شركت ملی گاز بالغ بر 644 طرح در بخش‌های مختلف پالایش، انتقال و گازرسانی به مبلغ 32 هزار میلیارد ریال به بهره‌برداری رسیده است.

 كسایی‌زاده یادآور می‌شود كه تجربه بحران گاز امسال، به تصمیم‌گیران نظام ثابت كرده است كه نباید به یك انرژی اتكا كنیم و می‌گوید: «اكنون 60 درصد سبد انرژی فسیلی كشور، گاز طبیعی است و تا پایان امسال به 61 درصد می‌رسد» و ادامه می‌دهد كه سالانه 40 میلیارد دلار در ایران به یارانه گاز اختصاص داده می‌شود و این در حالی است كه 57 درصد این گاز توسط سه دهك هشتم تا دهم مصرف می‌شود. به عبارتی دیگر 57 درصد گاز یارانه‌ای را تنها حدود چهار میلیون خانوار در كشور مصرف می‌كنند.

نخواستیم بحران به تهران برسد

«پیك مصرف گاز در كشور ركورد 404 میلیون متر مكعب را ثبت كرد.» مدیرعامل شركت ملی گاز در حالی پیك مصرف 10 ماهه گذشته را 404 میلیون متر مكعب عنوان می‌كند كه مصرف بخش خانگی و تجاری 2/19 درصد نسبت به 10 ماهه سال قبل رشد داشته است. همین میزان مصرف در بخش صنعت 17 درصد و در نیروگاه‌ها 5 درصد رشد را نشان می‌دهد. براساس آمارهایی كه كسایی‌زاده اعلام كرد پیش از قطع گاز تركمنستان میزان تولید گاز طبیعی در كشور با ظرفیت اسمی 440 میلیون متر مكعب به سطح 436 میلیون متر مكعب رسیده بود كه پس از بروز بحران به 473 میلیون متر مكعب نیز رسیده است.

همچنین واردات گاز از دو كشور جمهوری آذربایجان و تركمنستان نیز امسال 30 درصد افزایش یافته است و از سویی دیگر نیز میزان صادرات گاز ایران به تركیه 6/8 درصد رشد داشته است. كسایی‌زاده در جمع‌بندی آمارهای جدید شركت ملی گاز،‌ رشد كل مصرف گاز كشور از فروردین تا پایان دی امسال را در مقایسه با زمان مشابه در سال گذشته، 6/13 درصد عنوان می‌كند. همچنین با وجود اینكه پیك مصرف گاز را 404 میلیون متر مكعب عنوان كرده است خاطرنشان می‌سازد كه با احتساب قطع گاز در بخش‌های خانگی،‌تجاری، صنایع و نیز صرفه‌جویی‌ها، برآورد این میزان تا سقف 470 میلیون متر مكعب خواهد رسید. كسایی‌زاده تاكید دارد كه در طول هفته‌های بحرانی ناشی از كمبود گاز و مشكلات ناشی از گازرسانی، مردم روزانه 25 میلیون متر مكعب صرفه‌جویی كرده‌اند.

اما اینكه چگونه در اوج سرمایی كه به استناد گفته مدیرعامل شركت ملی گاز در نیم قرن اخیر بی‌سابقه بوده است می‌توان به صرفه‌جویی اندیشید و نیز چگونه این میزان قابل اندازه‌گیری است پرسشی بود كه كارگزاران مطرح كرد. كسایی‌زاده در پاسخ گفت: «تجربه ثابت كرده است كه پیش‌بینی شرایط جوی به‌طور هفتگی اغلب درست از آب درآمده است. برهمین اساس مصرف در شرایط جدید جوی قابل پیش‌بینی و برآورد است. ما در قیاس مصرف واقعی با مصرفی كه طبق پیش‌بینی باید صورت می‌گرفت می‌توانیم به میزان صرفه‌جویی دست یابیم. در واقع این تنها یك تحلیل كارشناسی است. اگر چه انتظار داشتم كه میزان صرفه‌جویی‌ها بالغ بر 40 میلیون متر مكعب باشد.»

پرسش دیگر خبرنگار كارگزاران در خصوص افت فشار گاز در پایتخت بود، نكته‌ای كه در گفته‌های مدیرعامل گاز به آن اشاره‌ای نشد. وی پاسخ داد كه: «افت فشار گاز در تهران در حد یك چشمك بود!» و ادامه می‌دهد: «به هر دلیل نمی‌خواهیم تهران دچار قطع گاز شود. اول اینكه پایتخت است و دوم هم اگر چنین اتفاقی افتد، چه كسی می‌خواهد مشكل را جمع كند؟!»

كسایی‌زاده ادامه می‌دهد كه «ما نمی‌خواستیم تجربه سال 1383 را تكرار كنیم ولی در شرایط پیك مصرف گاز اضافه به تهران می‌رسانیم و سپس به شمال كشور می‌رسیم.» و اما وی پاشنه آشیل مشكل گازرسانی در تهران را ضمن این پاسخ عنوان می‌كند. «مشكل ما در ایستگاه دوم است كه از غرب شروع شده و به شرق تهران گاز را می‌رساند.»

گرانی گاز و جریمه‌های در راه

بودجه پیشنهادی دولت برای شركت ملی گاز 55 هزار میلیارد ریال است كه حدود 14 هزار میلیارد ریال آن از منابع داخلی و مابقی به‌صورت وام‌های داخلی و خارجی تامین خواهد شد. همچنین مجلس نیز علاوه بر پیشنهاد دولت 500 میلیون دلار بر این مبلغ افزوده است. مدیرعامل شركت ملی گاز با اعلام این خبر می‌افزاید كه طرح‌هایی نیز در دست بررسی است تا بهای گاز برای پرمصرف‌ها در سال آینده افزایش یابد و این در حالی است كه خاطرنشان می‌سازد امسال نیز جرایمی برای شهروندان پرمصرف در نظر گرفته شده است كه در قبوض لحاظ خواهد شد.

 كسایی‌زاده نرخ هر واحد گاز خانگی و تجاری را 45 ریال تا 770 ریال از دهك اول تا دهك آخر عنوان كرده و افزود: «ما می‌خواهیم این ارقام را از 770 ریال تا سه هزار ریال به ازای هر واحد گاز افزایش دهیم.» كسایی‌زاده می‌گوید «ایده‌آل ما این است كه شركت ملی گاز به‌عنوان یك بنگاه اقتصادی دیده شود تا صنعت گاز بتواند كار خود را انجام دهد، اكنون كارگروهی روی آن كار می‌كند.»