معاملات در بازار NYMEX و اثر آن بر قيمت نفت 

        آيا سوداگران بازار را رهبري ميكنند؟

نشستهاي ماهانه مؤسسه مطالعات بين المللي انرژي دوباره از سر گرفته شده است. صبح روز گذشته اولين جلسه از اين دست نشست ها در سال جديد برگزار شد. احمدرضا جلالي نائيني كه به تازگي از وين ؛ پس از شش ماه فعاليت تحقيقي در دفتر پژوهشي دبيرخانه اوپك به ايران بازگشته است ؛ تحت عنوان معاملات در بازار آتي NYMEX و اثر آن بر قيمت نفت خام WTI، به سخنراني پرداخت. جلالي نائيني، فارغ التحصيل دانشگاه بركلي و عضو هيأت علمي مؤسسه عالي آموزش و پرورش مديريت و برنامه ريزي است و هم اكنون نيز به عنوان مشاور پژوهشي در مؤسسه مطالعات بين المللي انرژي فعاليت دارد. آنچه در پي مي آيد خلاصهاي از سخنان وي در تالار اجتماعات اين مؤسسه است.

موضوع سفته بازي در بازار نفت حدود دو سال است كه مطرح شده است.

جلالي ميگويد كه اكنون در اوپك اين موضوع مطرح شده است كه كشورهاي صادركننده نفت نگران قيمتهاي واقعي هستند چرا كه چنين نرخهايي نشان دهنده عرضه و تقاضاي كنوني نيست از اين روي آنان علت اصلي را در سفته بازي مي دانند. جلالي با اشاره به قراردادهاي سالهاي 2004 و 2005 و جهش نرخهاي جهاني نفت تصريح كرد: نكته حائز اهميت آن است كه در بازار نفت، كمبودي براي فعاليتهاي تجاري و صنعتي وجود نداشته است. بنابراين هرگز تقاضا بيش از عرضه نبوده است به ويژه طي سه ماهه گذشته. اين كارشناس بازار جهاني نفت گفت: براساس آمارهاي موجود اكنون معاملات بازار به صورت كاغذي چند برابر گذشته رشد كرده است و حجم اين معاملات كاغذي چند برابر خريد و فروش نفت براي فعاليتهاي اقتصادي است.

 وي ضمن اشاره به تأثير معاملات كاغذي بر قيمتهاي نفت ادامه داد: نظريهاي است كه طبق آن جداي از مقوله عرضه و تقاضا كهعامليبراي تعيين نرخ نفت است، سفته بازي ميتواند عامل مؤثر ديگري در اين بازار باشد. جلالي شكسته شدن انحصار تكنولوژي IT را حباب تكنولوژي دات كام مي نامد.

 وي كه به رشد حجم معاملات در بازار نفت پس از سال 2001 اشاره دارد گفت: صاحبنظران معتقدند كه نرخهاي پايين بهره و سياستهاي انبساطي پولي در اروپا و آمريكا از عواملي بوده كه به رشد اين بازار كمك كرده است. همچنين نسبت به گذشته منابع مالي بيشتري از بخشهاي مختلف جدا و به بازار كاغذي نفت تخصيص داده شده است.

مشاور پژوهشي مؤسسه مطالعاتي بين المللي انرژي درباره چرايي اين امر توضيح داد: تقاضا براي هر دارايي بستگي به نرخ بازدهي همان دارايي دارد و موقعي كه ديگر دارايي هاي بازار داراي نرخ بهره پايينتري هستند اين جاذبه وجود خواهد داشت تا پول به آن سوي حركت كند.

                                                        تأثيرگذاران و فرضيات

قراردادهاي فعال يا به عبارتي Open Interest به نوعي از قراردادهايي گفته ميشود كه در مقابل خريد و فروش آن قراردادي معكوس وجود دارد و به اين ترتيب همواره در جريان است.

 به گفته جلالي از سال 1990 حجم اين نوع قراردادها تاكنون روند افزايشي همراه با نوسانات بسيار داشته است. به اعتقاد جلالي طي سال 2005 حجم اين نوع قراردادها ركورد تازهاي خواهد داشت. وي فعالان در بازارهاي جهاني نفت را به سه دسته تقسيم ميكند. كساني كه پوشش ريسك مي دهند و به اصطلاح كمپانيهاي بزرگ تجاري هستند، سوداگران و همچنين كساني كه به صورت انفعالي در اين فرآيند وارد ميشوند.

 جلالي با تأكيد بر رشد روزافزون سرمايه گذاري در بخش انرژي به ويژه نفت به صورت كاغذي و همچنين نقش مهم سوداگران در اين امر گفت: براي بررسي تأثير سوداگران بر قيمتهاي نفت و به طور كلي در بازار بايد نگاهي بر نظريه ها داشته باشيم از جمله در يكي از نظريات مطرح، بازار سرمايه به طور طبيعي درحال تبادل در نظر آورده شده است. اين نظريه سنتي است و از اين چارچوب فرضيه بازار كارآمد پديد ميآيد. اما اين فرضيه معتقد است كه در اين سيستم افراد سوداگر جايي براي ورود ندارند و به عبارتي روشنتر فعاليتهاي سوداگرانه نمي تواند عامل افزايش و يا كاهش قيمتها باشد. جلالي پس از نگاهي بر نظريه سنتي بازار كارا كه مطابق با آن هر انحرافي به سرعت ترميم و اصلاح خواهد شد به فرضيهاي ميرسد كه گويي با واقعيت موجود تطابق بيشتري دارد.

                                                      بورس بازان و رفتار گله اي

 شيلر با مطالعات خود، شرايطي را پيش بيني مي كند كه با پديد آمدن حبابها نه تنها ديگر بازار كارآيي نخواهيم داشت بلكه وجود اين حبابها جزو عملكرد لاينفك عملكرد چنان بازار خواهد بود. جلالي با در تقابل قراردادن نظريه شيلر با نظريه بازار كارآمد ادامه داد: نظريات ديگري وجود دارد كه به چگونگي پديد آمدن اين بازار پرداختهاند و الگوي رفتار گلهاي را مطرح مي كنند. رفتار گله اي بر اين اساس است كه خريد هم زمان يك عده در بازار مي تواند نظر ديگران را جلب كرده و آنان نيز به سوي خريد جلب شوند. الگوي ديگري هم از بالارفتن انتظارات مردم به جهت بالا بودن قيمت به گونه اي ياد مي كند كه گويي بالا بودن نرخ دليل بر كيفيت است.

جلالي گفت: در زماني كه اين فرآيند وجود داشته باشد سفته بازيها مي تواند عامل افزايش قيمت باشند. هر چند كه شيلر هم فرآيند حاصل از سفته بازي را داراي دوام چنداني نمي داند.

                                              تأثيري كه بيش از دو برابر است

 اولين رسالت بازار آتي كشف قيمت است. جلالي با بيان اين جمله ؛ به وظايف نخست بازار آتي پرداخته و گفت: بازار بايد نهادي براي تعيين قيمتها براساس ميزان عرضه و تقاضا باشد و اميدوارم كه تعيين قيمت، منطق وجود بورس نفت باشد.

وي ادامه داد: ديگر وظيفه بازار انتقال ريسك است كه با خريدن قراردادها انجام مي گيرد. جلالي معاملات بازار NYMEX را به دو دسته اصلي سوداگران (Non Commercial) و بنگاههاي اقتصادي
(Commercial) تقسيم بندي كرد. وي بيشتر حجم بازار را در دست بنگاه هاي اقتصادي و اشخاصي كه پوشش ريسك مي كنند دانست و ادامه داد: وقتي نوسانات قيمت در بازار زياد مي شود هر دو دسته به فعاليتهاي خود مي افزايند. چنانچه در طي سال 2004 حجم معاملات صورت گرفته، 17 درصد رشد داشت و شركتهاي سرمايه گذاري 7/2 درصد از اين ميزان معاملات را براي نفت WTI به خود اختصاص دادند. جلالي تأكيد كرد اكنون تقاضا براي قراردادها با توجه به واردشدن پول بازنشستگان از طريق شركتهاي سرمايه گذاري در بازار نفت بالا رفته است و همين امر مي تواند در افزايش قيمت نفت مؤثر باشد. وي گفت: ما تصورمان اين است كه چون ورود و خروج سوداگران در بازار بيشتر است بنابراين نوسانات بازار نيز بيشتر است.

جلالي ادامه داد كه سوداگراني كه به دنبال خريد قراردادها هستند بسيار بيشتر از شركتهاي تجاري در ايجاد نوسانات مؤثر هستند. همچنين آنان بيشتر فعاليتشان در افقهاي كوتاه مدت يك تا شش ماهه قرارداد و كمتر در قراردادهاي بلندمدت حاضر مي شوند. اين كارشناسان گفت: به طور نسبي نوسانات ايجاد شده توسط معاملات سوداگران 5/2 برابر بيشتر از شركتهاي تجاري است.

 وي با در نظر گرفتن نوسانات بازار در بعد زمان گفت: اگر شركتهاي سوداگر بيشتر در قراردادهاي كوتاه مدت حضور داشته باشند انتظار ما بر آن خواهد بود كه نوسانات در آينده كمتر باشد. همچنين ملاك قيمت با توجه به روند قيمتها شايد اينگونه باشد كه قيمتها براساس قراردادهاي كوتاه و بلندمدت تأثيرپذير است. جلالي يادآور شد كه روند قيمتهاي بازار به قيمت قراردادهاي بلندمدت نزديكتر است.

                                                   روند بازار رفيق توست!

نزديك به 10 سال قيمت قراردادهاي بلندمدت حدود 20 دلار بود و اكنون اين نرخ به 40 دلار رسيده است. جلالي كه طي تحقيقي به رابطه امواج توليد شده در بازار توسط سوداگران با قيمتهاي
دوره اي پرداخته است ميگويد: از اواسط دهه 90 تا امسال حجم معاملات سوداگران بر روي قيمتهاي دوره اي به طور قابل توجهي تأثيرگذار بوده است. اما چنين تأييدي را براساس شواهد و آمار در رابطه بين حجم خريد شركتهاي تجاري و قيمتهاي دوره اي نتوانستم پيدا كنم.

وي با اشاره به اينكه در بازار نفت مصطلح است كه ميگويند: (The Trend is your friend) روند بازار رفيق تو است؛ در خصوص نتايج پژوهش خود گفت: مشخص شده است در زمان فروش قراردادها، قيمتهاي بازار پايين ميآيد و بالعكس. جلالي البته در پايان جلسه روي اين نكته تأكيد مي كند كه در سال 2004 از ماه چهارم تا يك ماه قبل از پايان سال خريداران قراردادهاي بورس نفت نيويورك
(NYMEX) شركتها بودند و در عين حال سفته بازان (سوداگران) اين قراردادها را فروختند. اينكه در زمان بالا رفتن قيمتها سوداگران مدام در حال خريد قرارداد باشند درست نيست بلكه آمار نشان
مي دهد كه حركت بعدي آنان پس از مرحله خريد، فروش است.

عضو هيأت علمي مؤسسه عالي آموزش و پژوهش مديريت و برنامه ريزي خاطر نشان ساخت: طي تحقيق خود نتوانسته ام آماري را پيدا كنم كه مطابق با آن مشخص شود كه آيا سوداگران براساس الگوي بازخورد (به گفته شيلر) چنين عمل مي كنند يا اينكه اساساً انسان هاي باهوشي هستند و مي توانند صرفاً زمان مناسب وارد بازار شوند؟

علي خردپير